Tăng cường công tác quản lý PCB bằng nhiều giải pháp đồng bộ

Ảnh minh họa (Nguồn: vea.gov.vn)
PCB (Polychlor Biphenyl) được sử dụng như một chất điện môi trong máy biến thế và tụ điện, chất lỏng dẫn nhiệt trong hệ thống truyền nhiệt và nước, là thành phần trong sơn, mực in, giấy không chứa các-bon. Khi phát tán ra môi trường, PCB tiềm ẩn nguy hại, ảnh hưởng đến sức khỏe con người và hệ sinh thái. Để công tác quản lý PCB đạt hiệu quả, bên cạnh biện pháp truyền thông, cần tiến hành nhiều biện pháp đồng bộ, với sự nỗ lực của các Bộ, ngành, địa phương và toàn xã hội nhằm loại bỏ hoàn toàn PCB khỏi đời sống con người.
Truyền thông giúp truyền tải thông điệp về quản lý an toàn PCB

Theo PGS.TS Bùi Cách Tuyến - Thứ trưởng kiêm Tổng cục trưởng Tổng cục Môi trường (TCMT) - Giám đốc Dự án "Quản lý PCB tại Việt Nam", PCB là hóa chất rất độc hại, có khả năng gây một số bệnh nguy hiểm cho con người, nhưng không phải ai cũng biết đến những tác hại của PCB. Ngay cả các cán bộ quản lý, công nhân của các nhà máy điện cũng không hiểu rõ những nguy cơ của PCB đối với bản thân và cộng đồng. Họ không nắm vững được những thao tác, quy trình an toàn trong hoạt động kiểm soát, vận chuyển, lưu giữ, sử dụng và thải bỏ dầu, thiết bị nhiễm PCB. Vì thế, việc tuyên truyền, nâng cao nhận thức các cấp, các ngành và người dân về quản lý an toàn PCB là một yêu cầu cấp bách, nhằm huy động sự tham gia của toàn xã hội chung tay quản lý an toàn PCB.

Kể từ khi phê chuẩn Công ước Stốckhôm về các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy (POP) vào năm 2002, các Bộ, ngành liên quan đã tích cực triển khai nhiều hoạt động tuyên truyền về POP và PCB tại Việt Nam. Các bên đã xác định, truyền thông chính là công cụ hữu ích, giúp truyền tải một cách rộng rãi và hiệu quả những thông điệp về các hóa chất độc hại trên, ảnh hưởng của chúng đối với sức khỏe con người và môi trường sinh thái, từ đó, giảm bớt rủi ro do các chất POP. Hoạt động truyền thông được triển khai theo nhiều hình thức như: Tổ chức hội thảo, đào tạo cho cán bộ quản lý, công nhân viên có tiếp xúc với POP/PCB; Tập huấn cho nhà báo về rủi ro của POP/PCB đối với môi trường và sức khỏe con người; Đăng tải thông tin trên báo chí; Xây dựng vvebsite; In tờ rơi, áp phích, sổ tay...

Trao đổi về vai trò của truyền thông trong quản lý PCB, TS. Nguyễn Anh Tuấn - Cục kiểm soát ô nhiễm (TCMT) cho biết, truyền thông là cầu nối giữa cơ quan quản lý nhà nước, người lao động và nhân dân, giúp phổ biến quy định trong nước và quốc tế; Cung cấp thông tin về thực hành an toàn lao động; Thúc đẩy quá trình thực thi pháp luật; Chia sẻ kinh nghiệm trong quản lý, xử lý PCB... Qua các hội thảo, cán bộ quản lý, lãnh đạo doanh nghiệp, công nhân hiểu rõ hơn về vai trò và trách nhiệm của mình; nhận thức của mỗi người được nâng lên, từ đó, hỗ trợ các hoạt động quản lý khác theo đúng yêu cầu đề ra. Đồng thời, thiết lập được mạng lưới thông tin chặt chẽ giữa các bên liên quan, thúc đẩy sự phối hợp giữa các Bộ, ngành và địa phương, kêu gọi sự tham gia của toàn xã hội, nhằm loại bỏ hoàn toàn hóa chất độc hại này ra khỏi cuộc sống.

Xây dựng khung pháp lý hoàn chỉnh

Theo đánh giá của TS. Nguyễn Anh Tuấn, công tác quản lý an toàn PCB là một hành trình nhiều thách thức. Để đạt kết quả tốt, bên cạnh biện pháp truyền thông, các cơ quan chức năng cần triển khai nhiều biện pháp đồng bộ như: Hoàn thiện quy định pháp luật; Tăng cường năng lực cho các cấp, các ngành; Đẩy mạnh điều tra, nghiên cứu và ứng dụng các giải pháp khoa học, công nghệ tiên tiến; Đa dạng hóa nguồn vốn đầu tư; Mở rộng hợp tác quốc tế. Trong đó, việc xây dựng khung pháp lý hoàn chỉnh về quản lý PCB là hoạt động cần được ưu tiên hàng đầu.

Từ nhiều năm trước, vấn đề BVMT đã được Đảng và Nhà nước rất quan tâm, coi đây là một nhiệm vụ và chiến lược quốc gia nhằm hướng đến mục tiêu phát triển bền vững đất nước. Trong lĩnh vực quản lý hóa chất và chất thải nguy hại (CTNH), Chính phủ và các Bộ, ngành đã ban hành hàng loạt văn bản pháp quy về quản lý hóa chất, trong đó có liên quan đến quản lý PCB như: Chỉ thị số 29/1998/CT-TTg; Luật BVMT (2005); Luật Hóa chất (2007)... Tuy nhiên, trong khung chính sách hiện tại, Việt Nam vẫn chưa có quy định pháp luật riêng cho quản lý xuất, nhập khẩu, lưu giữ, sử dụng và tiêu hủy PCB, dẫn đến nhiều khó khăn cho các cơ quan quản lý nhà nước trong việc thực thi trách nhiệm liên quan. Vì thế, để đảm bảo hiệu quả trong quản lý an toàn PCB, trước mắt, Việt Nam cần phải xây dựng một văn bản pháp luật tổng thể riêng cho quản lý PCB, theo cách tiếp cận vòng đời của sản phẩm từ nhập khẩu, vận chuyển, lưu giữ, sử dụng đến thải bỏ dầu và thiết bị chứa PCB, đồng thời, thiết lập một hệ thống cơ sở dữ liệu tiền đề phục vụ cho công tác quản lý PCB.

Thời gian qua, với mục đích hoàn thiện cơ chế, chính sách, pháp luật về quản lý an toàn PCB, các Bộ, ngành liên quan đã tiến hành rà soát hệ thống văn bản pháp luật hiện hành liên quan đến PCB, để sửa đổi, bổ sung cho phù hợp. Đồng thời, điều chỉnh, bổ sung, xây dựng mới các quy chuẩn, tiêu chuẩn môi trường nhằm quản lý, tiêu hủy an toàn PCB. Quy định mới cần đề cập rõ vai trò, trách nhiệm của các Bộ, ngành liên quan; Quy định cơ chế phối hợp quản lý liên ngành, hoặc phân cấp trách nhiệm giữa cơ quan Trung ương và địa phương. Những quy định cụ thể về thẩm quyền và trách nhiệm của cơ quan quản lý là những cơ sở pháp lý rõ ràng để các bên cùng nỗ lực trong hoạt động quản lý PCB, góp phần tiến đến mục tiêu loại bỏ PCB ra khỏi đời sống.

Trao đổi về trách nhiệm của các Bộ, ngành, Thứ trưởng Bùi Cách Tuyến nêu rõ, PCB và các vật liệu chứa PCB là những hóa chất độc hại và CTNH cần được kiểm soát, quản lý nghiêm ngặt theo quy định pháp luật, với sự giám sát của cơ quan quản lý nhà nước. Căn cứ vào chức năng, nhiệm vụ trong quản lý POP/PCB, các Bộ, ngành chịu trách nhiệm quản lý theo từng giai đoạn trong vòng đời của hóa chất từ nhập khẩu, xuất khẩu, lưu giữ, vận chuyển đến xử lý, tiêu hủy PCB. Theo đó, Bộ TN&MT (Tổng cục Môi trường) có trách nhiệm quản lý phát thải hóa chất, trong đó có quản lý PCB, bao gồm những nội dung sau: Xây dựng và trình Chính phủ ban hành quy định pháp luật; Chỉ đạo thực hiện các chương trình, kế hoạch; Hướng dẫn thực hiện tại địa phương; Phối hợp với Bộ, ngành giám sát các hoạt động quản lý PCB; cấp phép lưu giữ, vận chuyển PCB và vật liệu chứa PCB như một loại hóa chất độc hại và CTNH. Bộ Công Thương phối hợp với các Bộ, ngành liên quan xây dựng và trình Chính phủ ban hành quy định về nhập khẩu, vận chuyển, sử dụng PCB, thiết bị chứa PCB trong ngành công nghiệp; Theo dõi, chỉ đạo, hướng dẫn, kiểm tra việc tuân thủ các quy định này tại các cơ sở công nghiệp. Bộ Công An cấp phép vận chuyển hàng hóa có PCB. Tổng cục Hải quan có trách nhiệm kiểm tra, giám sát hoạt động xuất nhập khẩu, quá cảnh, hoặc vận chuyển trái phép hàng hóa, thiết bị chứa PCB. Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) có trách nhiệm quản lý thiết bị phát điện và truyền tải điện có khả năng chứa PCB trong phạm vi quản lý của mình, trên địa bàn toàn quốc. Tại các tỉnh/ thành phố, chính quyền địa phương chịu trách nhiệm thực thi luật pháp, đảm bảo quản lý hóa chất và CTNH theo đúng quy định.

Theo Thứ trưởng Bùi Cách Tuyến, thời gian qua, với vai trò là cơ quan đầu mối quốc gia về quản lý CTNH và quản lý PCB, Bộ TN&MT, TCMT (nòng cốt là Cục Kiểm soát ô nhiễm) đã phối hợp với các Bộ, ngành liên quan tổ chức điều tra, khảo sát các cơ sở sản xuất có khả năng chứa PCB; Lấy mẫu, phân tích PCB trong phòng thí nghiệm; Đánh giá, rà soát các quy định, quy chuẩn, tiêu chuẩn, hướng dẫn kỹ thuật về quản lý PCB và CTNH để sửa đổi cho phù hợp; Tăng cường năng lực quản lý, giám sát và cưỡng chế trong quản lý PCB ở Trung ương và địa phương; Đẩy mạnh hoạt động thanh tra, theo dõi, giám sát và thực thi các vấn đề liên quan đến PCB trên phạm vi toàn quốc.

Tăng cường năng lực cho các cấp, các ngành về quản lý an toàn PCB

Song hành vói những giải pháp về chính sách, truyền thông, thì hoạt động xây dựng, kiện toàn và tăng cường năng lực cho hệ thống cơ quan quản lý liên quan là nhiệm vụ trọng tâm trong hành trình kiểm soát và loại bỏ hoàn toàn PCB. Đánh giá năng lực quản lý PCB tại các cơ quan quản lý nhà nước trong thời gian qua, bà Phan Thị Thủy Tiên -Trưởng ban Khoa học, Công nghệ, Môi trường (EVN) cho biết, tại một số nơi, cán bộ, nhân viên của các cơ quan liên quan chưa đáp ứng được yêu cầu về năng lực chuyên môn, kỹ thuật và chưa có điều kiện cơ sở hạ tầng để quản lý PCB theo phương pháp thân thiện với môi trường. Ngay trong các doanh nghiệp của EVN, nhận thức và năng lực của cán bộ về việc sử dụng thiết bị điện chứa PCB, năng lực phân tích PCB trong mẫu dầu biến thế còn hạn chế; Các phòng thí nghiệm, trang thiết bị phục vụ phân tích PCB chưa được nâng cấp; Cán bộ chưa được đào tạo về thực hành an toàn lao động khi tiếp xúc với thiết bị có PCB...

Do đó, công tác quản lý PCB muốn thành công, cần phải tăng cường năng lực cho các cơ quan chuyên trách trong hoạt động kiểm soát xuất, nhập khẩu, lưu giữ, vận chuyển và tiêu hủy PCB. Xuất phát từ yêu cầu đó, tháng 3/2010, với sự tài trợ của Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF), thông qua Ngân hàng Thế giới, Dự án "Quản lý PCB tại Việt Nam" được khởi động, nhằm hỗ trợ Việt Nam xây dựng năng lực quốc gia về quản lý và lưu trữ an toàn PCB, tập trung vào ngành điện và các ngành công nghiệp khác. Bên cạnh việc tăng cường hoạt động kỹ thuật, thử nghiệm công nghệ xử lý dầu PCB, đầu tư, nâng cấp máy móc, phòng thí nghiệm để phân tích PCB, EVN đã phối hợp cùng các Bộ, ngành và Dự án tổ chức đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên môn; hướng dẫn kỹ thuật cho nhà quản lý, lãnh đạo doanh nghiệp, công nhân trong và ngoài EVN về các hoạt động trong quản lý PCB như: Kiểm soát, lưu giữ, thải bỏ và làm sạch dầu, thiết bị nhiễm PCB; Kiểm tra, theo dõi, giám sát vận hành, quản lý thông tin với dầu, thiết bị chứa PCB; Lấy mẫu, phân tích nhanh và chuyên sâu PCB tại các cơ sở tình diễn; Bảo đảm lưu giữ an toàn, hợp lý dầu thải và các thiết bị chứa PCB đã hết hạn sử dụng...

Một trong những công cụ quan trọng để thực thi hiệu quả các yêu cầu trong quản lý PCB là tăng cường năng lực cho đội ngũ cán bộ hải quan, nhằm đẩy mạnh kiểm soát xuất, nhập khẩu vật liệu, thiết bị chứa PCB theo đúng cam kết với Công ước Stốckhôm và Công ước Basel về kiểm soát, vận chuyển xuyên biên giới và tiêu hủy CTNH. Ông Nguyễn Viết Thanh - Trưởng phòng Tham mưu tổng hợp - Cục Điều tra chống buôn lậu (Tổng cục Hải quan) cho biết, thời gian qua, tình trạng vi phạm các quy định pháp luật trong lĩnh vực nhập khẩu trái phép các thiết bị, vật liệu nguy hại, trong đó có chứa PCB, diễn ra khá phức tạp, với nhiều thủ đoạn tinh vi như: Lợi dụng hình thức tạm nhập, tái xuất; Lợi dụng ưu tiên miễn kiểm tra phân luồn hàng hóa để khai báo không đúng tên hàng, hoặc tái xuất sang nước thứ 3. Khi bị lực lượng hải quan phát hiện lô hàng có chứa PCB thì khai báo không đúng tên hàng, tiêu chuẩn chất lượng, hoặc đổ cho phía đối tác gửi nhầm hàng. Để kiểm soát tốt công tác nhập khẩu các loại hàng hóa nhiễm PCB vào Việt Nam, thời gian tới, cơ quan hải quan cần tăng cường thu thập thông tin; theo dõi, đánh giá việc chấp hành pháp luật của các doanh nghiệp; kịp thời phát hiện những lô hàng nhập khẩu có rủi ro cao để xử lý. Đồng thời, phối hợp với các cơ quan liên ngành đẩy mạnh hoạt động thanh tra, kiểm tra, giám sát công tác quản lý xuất, nhập khẩu, lưu giữ, vận chuyển và thải bỏ PCB, tiến tới cấm xuất, nhập khẩu và sử dụng mới các thiết bị chứa PCB tại Việt Nam.

Nghiên cứu công nghệ xử lý, tiêu hủy an toàn PCB

Trong thời gian qua, để đảm bảo hiệu quả của công tác quản lý an toàn dầu, thiết bị chứa PCB, các Bộ, ngành liên quan đã triển khai nhiều biện pháp, nhằm tiến tới loại bỏ hoàn toàn PCB theo đúng lộ trình đã cam kết với quốc tế. Tuy nhiên, để tiêu hủy an toàn PCB vào năm 2028, các cơ quan quản lý cần có các biện pháp hỗ trợ, thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ để tìm được phương thức xử lý tối ưu. Hiện tại, chưa có công nghệ xử lý, tiêu hủy PCB nào được xem là phù hợp với Việt Nam. Theo TS. Nguyễn Mạnh Hoài - Quản đốc của Dự án, trước khi tìm được giải pháp thích hợp, các cơ quan liên quan sẽ tập trung vào các hoạt động như: Hoàn thiện tài liệu hướng dẫn kỹ thuật để bảo đảm an toàn khi tiếp xúc, tiêu hủy PCB và chất thải chứa PCB; Đảm bảo phân tích, đánh giá nhanh, chính xác dầu, thiết bị chứa PCB; Thống kê bổ sung lượng PCB còn lại trong các thiết bị đang sử dụng trong ngành điện; Thu gom, lưu giữ an toàn PCB để vận chuyển và tiêu hủy; Điều tra, đánh giá đối với các sản phẩm công nghiệp khác có chứa PCB; Xây dựng và thực hiện những biện pháp quản lý an toàn đối với các sản phẩm này. Hiện nay, một số công nghệ xử lý như đồng xử lý trong lò nung xi măng; Phương pháp khử bằng hóa học đang được xem xét, để cấp phép hoạt động.

Góp sức vào nỗ lực chung của Thế giới trong vấn đề BVMT và sức khỏe con người trước những mối nguy hại từ PCB, Việt Nam cam kết: "Giảm thiểu lượng phát thải PCB vào môi trường; loại bỏ sử dụng PCB trong các thiết bị, máy móc vào năm 2020 và tiêu hủy an toàn PCB vào năm 2028". Để thực hiện được mục tiêu đã đề ra, các nhà quản lý, cán bộ cơ quan chức năng, truyền thông và cộng đồng xã hội cần phải nỗ lực hơn nữa, đẩy mạnh các hoạt động quản lý, nhằm loại bỏ hoàn toàn PCB trong cuộc sống, vì một Việt Nam an toàn với PCB.

(Nguồn: vea.gov.vn)